Tag archieven: zelfrijdend

Waymo: Amerikaanse zelfrijdende taxi’s straks in driedubbele aantallen op de weg

De Amerikaanse techgigant Alphabet zet vaart achter zijn autonome mobiliteitsstrategie.

Dochteronderneming Waymo heeft aangekondigd haar vloot van zelfrijdende taxi’s in de Verenigde Staten meer dan te verdubbelen. Dat meldde het bedrijf tegenover het Duitse Handelsblatt. De uitbreiding komt op een moment dat de concurrentie tussen bedrijven die autonome voertuigen ontwikkelen verder toeneemt, vooral in de Verenigde Staten.

Waymo is van plan het aantal voertuigen van zijn robotaxi-dienst, die nu vooral in Phoenix en San Francisco operationeel is, aanzienlijk op te schalen. Het gaat om een toevoeging van “honderden” elektrische Jaguars van het type I-Pace, uitgerust met het Waymo Driver-systeem. Hiermee stijgt het totale wagenpark naar meer dan duizend voertuigen, zo bevestigde het bedrijf aan de Duitse zakenkrant.

De uitbreiding volgt op de succesvolle introductie van de dienst in Los Angeles, waar de autonome taxi’s sinds kort ook actief zijn zonder menselijke bestuurder aan boord. Dit maakt Waymo tot een van de weinige bedrijven in de wereld die volledig autonome ritten aanbiedt aan betalende passagiers in een grootstedelijke omgeving.

toonaangevend

De technologische doorbraak komt na jaren van testen, waarin miljoenen kilometers zijn afgelegd onder uiteenlopende omstandigheden. Waymo’s voertuigtechnologie wordt als toonaangevend beschouwd binnen de industrie. “We willen onze capaciteit meer dan verdubbelen,” zei Saswat Panigrahi, hoofd strategie bij Waymo, in een interview met Handelsblatt. “Ons doel is om autonome ritten beschikbaar te maken voor een veel grotere groep mensen.”

De keuze voor uitbreiding komt op een strategisch moment. Waar eerdere tests en lanceringen nog met de nodige terughoudendheid gepaard gingen, tonen recente data aan dat het systeem van Waymo een hoge mate van betrouwbaarheid heeft bereikt. Het bedrijf meldt dat de voertuigen inmiddels meer dan 20 miljoen autonome mijlen op de openbare weg hebben gereden, naast nog eens miljarden kilometers in gesimuleerde omgevingen.

Tegelijkertijd blijft Waymo voorlopig beperkt tot de Amerikaanse markt. Panigrahi benadrukt dat uitbreiding naar Europa voorlopig niet op de planning staat. “Onze focus ligt nu op het optimaliseren van ons aanbod in de VS,” aldus Panigrahi. “Er zijn hier nog voldoende groeimogelijkheden.”

autonoom

De stap van Waymo wordt in de markt gezien als een duidelijke boodschap aan concurrenten als Tesla, Cruise en Amazon-dochter Zoox. Terwijl Tesla nog altijd inzet op systemen waarbij de bestuurder te allen tijde ingrijpklaar moet zijn, biedt Waymo nu volledig autonome diensten zonder menselijke tussenkomst. De uitbreiding van de vloot kan het bedrijf daarmee een aanzienlijke voorsprong geven, zowel qua schaal als qua ervaring.

Foto: © Pitane Blue – Waymo

Waymo benadrukt wel dat veiligheid en transparantie voorop blijven staan. Elke nieuwe stad waarin de dienst wordt uitgerold, vereist een grondige analyse van het verkeersbeeld, infrastructuur en regelgeving. Lokale overheden worden actief betrokken in het proces, aldus het bedrijf.

In de komende maanden zullen de extra voertuigen worden ingezet in bestaande markten, met name in Phoenix, San Francisco en Los Angeles. Of daar ook andere Amerikaanse steden aan toegevoegd zullen worden, is nog niet bevestigd.

robotaxi’s

Waymo blijft daarmee een van de weinige spelers die er daadwerkelijk in slagen om autonoom rijden op grote schaal commercieel uit te rollen. Het bedrijf verwacht dat de vraag naar robotaxi’s in de komende jaren verder zal toenemen, zeker nu congestie en milieukwesties de stedelijke mobiliteit blijven domineren.

Zelfrijdende bus in Groningen kent problemen: passagiers sceptisch over technologie

De introductie van de zelfrijdende bus in Groningen heeft nog een lange weg te gaan.

De presentatie, opgezet door de provincie Groningen in samenwerking met vervoerder Qbuzz en technologiebedrijf robotTUNER, moest laten zien dat autonoom vervoer op grote schaal een stap dichterbij komt. Toch waren de eerste reacties van passagiers die een demonstratierit maakten overwegend kritisch. Een van de passagiers zei na afloop: “Op een testterrein of de remise kan je deze bus gebruiken, maar zet die vooral niet in binnen de stad.” Deze uitspraak vat de scepsis van velen samen over de haalbaarheid van de technologie zoals deze nu wordt gepresenteerd.

De 12 meter lange bus is uitgerust met een autonome toolkit die open-source software gebruikt om zelfstandig te navigeren en verkeerssituaties te interpreteren. Dit betekent dat de software publiek beschikbaar is en dat iedereen, in principe, kan bijdragen aan de ontwikkeling en verbetering ervan. Het innovatieve aspect hiervan is duidelijk, maar of de technologie al klaar is om betrouwbaar en veilig te functioneren in een drukke stad als Groningen, blijft de vraag.

verre van

Tijdens de rit bleek de technologie namelijk verre van foutloos. De bus was ingesteld op een vooraf uitgestippelde route, maar desondanks moest er regelmatig handmatig worden ingegrepen. Vooral in bochten leek het systeem moeite te hebben met de benodigde stuurcorrecties; zo werd een bocht in de route te krap genomen, wat zichtbaar was in de livebeelden die het NOS Journaal toonde. Dit soort haperingen, zo erkennen zowel ontwikkelaars als toeschouwers, geven reden tot bezorgdheid over de betrouwbaarheid van de bus in een echte verkeerssituatie.

Foto: © Pitane Blue – robotTUNER – Qbuzz – Columbuss.eu

Groningen heeft met deze bus een primeur: het is de eerste provincie in Nederland die een bestaande lijnbus inzet met zelfrijdende functionaliteit, althans in testverband. De bus is eerder al gedemonstreerd op de vakbeurs Innotrans in Berlijn eind september, waar hij in een gecontroleerde omgeving autonoom reed. In die setting werkte het systeem schijnbaar naar behoren, maar bij de demonstratie in Groningen werd duidelijk dat er een groot verschil is tussen rijden in een afgesloten omgeving of rijden met passagiers die ook het rijcomfort beoordelen.

niet uniek

De problemen die zich voordeden zijn niet uniek voor Groningen. In Eindhoven experimenteerde Hermes eerder met Phileas, een vergelijkbaar systeem op de route tussen het centraal station en de luchthaven. Deze zelfrijdende bussen reden op een eigen busbaan en waren dus beschermd tegen onverwachte obstakels, maar ook daar werd het project uiteindelijk niet voortgezet op grote schaal. Veelbelovend van start, verdween het echter stilletjes uit het straatbeeld. De Phileas heeft niet aan de verwachtingen voldaan. Op 25 november 2014, precies 10 jaar na introductie, is de bouwer van de Phileas, Advanced Public Transport Systems (APTS) in Helmond, failliet verklaard

De vraag blijft waarom deze technologie zo moeilijk tot wasdom komt. Er lijkt een patroon te ontstaan waarin zelfrijdende voertuigen weliswaar in theorie of in specifieke testomstandigheden goed functioneren, maar in de praktijk tegen technische en logistieke beperkingen aanlopen. Onderzoek laat zien dat zelfrijdende technologie zeer gevoelig is voor variabelen in de omgeving. Onverwachte obstakels, complexe verkeerssituaties en onvoorspelbaar gedrag van medeweggebruikers zijn uitdagingen die moeilijk te programmeren zijn. Dit betekent dat een autonome bus niet alleen moet kunnen ‘zien’ wat er op de weg gebeurt, maar ook moet anticiperen op wat kán gebeuren. Vooralsnog blijkt dat vermogen nog beperkt, wat de veiligheid en betrouwbaarheid ondermijnt.

optimisme

Ondanks de scepsis van passagiers en de technische haperingen, klinkt de provincie Groningen optimistisch over de toekomst van het project. Het uiteindelijke doel is om de bus in 2026 op de weg te hebben, en men hoopt dat de komende jaren gebruikt kunnen worden om de technologie verder te verfijnen. Dit lijkt echter een ambitieus doel, gezien de huidige staat van de techniek en het feit dat eerdere projecten in andere steden niet het beoogde succes hebben behaald.

De zelfrijdende bus in Groningen lijkt momenteel vooral een technologische showcase, een blik in wat mogelijk zou kunnen zijn in een verre toekomst. Voor nu is het echter duidelijk dat er nog veel werk aan de winkel is voordat deze bus veilig en efficiënt door de stad kan rijden. Tot die tijd blijft de vraag open of we in Nederland echt klaar zijn voor deze revolutionaire vorm van openbaar vervoer.

Recordinvestering: Google-zus Waymo haalt miljarden op voor zelfrijdende revolutie

Alphabet-dochter Waymo heeft een indrukwekkende stap gezet in de concurrentiestrijd binnen de autonome voertuigenindustrie door een recordbedrag van 5,6 miljard dollar op te halen in haar nieuwste financieringsronde.

Dit maakt het tot de grootste kapitaalinjectie ooit voor het bedrijf, dat hiermee zijn uitbreiding in de Verenigde Staten wil versnellen en haar voorsprong op concurrent Tesla wil behouden. Waymo, momenteel actief met een autonome taxidienst in San Francisco en Phoenix, bevestigde vrijdag dat deze nieuwe investering onder andere ingezet zal worden om naar nieuwe steden uit te breiden.

Waymo’s CEO’s Tekedra Mawakana en Dmitri Dolgov benadrukten de plannen om de dienstverlening naar steden als Los Angeles en Atlanta te brengen, met testprojecten in grootstedelijke gebieden zoals New York en Washington D.C. Ook wordt geïnvesteerd in het versterken van het netwerk in reeds actieve gebieden. Volgens het bedrijf is er een toenemende vraag naar hun autonome taxidienst, die als enige in de VS volledig zelfrijdend opereert. Sinds Waymo afgelopen juli de testfase in San Francisco afsloot en de dienst publiekelijk toegankelijk maakte, schoot het aantal wekelijkse betaalde ritten omhoog naar ruim 100.000 – een vertienvoudiging ten opzichte van het voorgaande jaar.

schaalvergroting

David Margines, Waymo’s directeur Productmanagement, noemde deze uitbreiding een stap naar “verantwoordelijke schaalvergroting.” Margines benadrukte ook dat Waymo’s zelfrijdtechnologie, bekend als “Driver,” in de toekomst mogelijk voor licentie beschikbaar komt aan andere autobedrijven. “De vraag naar onze technologie is hoog,” aldus Margines in een interview. Met het oog op de groeiende markt voor zelfrijdende voertuigen kan deze strategische keuze Waymo’s positie verstevigen en tegelijkertijd nieuwe inkomstenbronnen openen.

Onder de investeerders in deze nieuwe financieringsronde bevinden zich bekende namen zoals Andreessen Horowitz, Tiger Global, en Silver Lake – dat ook belangen heeft in de Duitse vervoerder Flixbus. Bovendien gaf moederbedrijf Alphabet eerder deze zomer al een extra vijf miljard dollar steun toe aan Waymo. In totaal heeft Waymo sinds zijn oprichting nu 11,1 miljard dollar opgehaald, wat de groeiende interesse van investeerders in de autonome rijtechnologieën van het bedrijf bevestigt.

terughoudend

Waymo’s grootste concurrent in de autonome voertuigenmarkt blijft Tesla, waar CEO Elon Musk de belofte van volledig zelfrijdende auto’s al enkele jaren herhaalt zonder volledig resultaat. Afgelopen week kondigde Musk opnieuw aan dat Tesla vanaf volgend jaar autonome taxidiensten wil lanceren in Californië en Texas. Tesla heeft de afgelopen jaren meerdere malen functies voor autonoom rijden geïntroduceerd, maar deze werden vaak als onvolledig ervaren en zorgden voor controverses over hun veiligheid. In tegenstelling tot Tesla hanteert Waymo een terughoudendere benadering rondom veiligheid. Het bedrijf is er tot nu toe in geslaagd om grote incidenten te vermijden, al onderzoekt de Amerikaanse verkeersveiligheidsautoriteit NHTSA momenteel een dertigtal lichte aanrijdingen met Waymo-voertuigen.

Foto: © Pitane Blue – Waymo

Waymo streeft naar een geleidelijke vernieuwing van zijn wagenpark en is onlangs begonnen met de vervanging van zijn Jaguar-auto’s door modellen van het Chinese Zeekr. Daarnaast heeft Waymo een nieuwe samenwerking aangekondigd met Hyundai, waarbij de Koreaanse fabrikant zijn Ioniq 5-model beschikbaar stelt als nieuwe toevoeging aan Waymo’s autonome vloot. Deze strategische partnerschappen geven Waymo de mogelijkheid om zijn dienstenaanbod te diversifiëren en aantrekkelijker te maken voor een breder publiek.

vertrouwen

Chase Coleman, oprichter van Tiger Global en één van de investeerders in deze financieringsronde, verklaarde: “Klanten zijn dol op Waymo. Ze hebben niet alleen het veiligste, maar ook het meest geavanceerde product ontwikkeld op het gebied van autonome voertuigen.” Met deze positieve woorden onderstrepen investeerders hun vertrouwen in de toekomst van Waymo als pionier in het autonome rijden.

Waymo’s strategische uitbreiding en vernieuwde voertuiginvesteringen bevestigen zijn groeiambities, terwijl het bedrijf zich blijft richten op veiligheid en betrouwbaarheid – kernwaarden die in de autonome voertuigenmarkt steeds belangrijker worden. De komende jaren zullen uitwijzen of Waymo erin slaagt om niet alleen zijn voorsprong op Tesla te behouden, maar ook om een autonome revolutie in de mobiliteitssector te ontketenen.

Robotaxi’s: zelfrijdende auto’s zijn geen redder van het openbaar vervoer

De opkomst van autonome voertuigen lijkt op het eerste gezicht een welkome aanvulling op het openbaar vervoer.

Techgiganten zoals Waymo, een dochteronderneming van Alphabet Inc., promoten hun zelfrijdende taxi’s als de ideale oplossing voor stedelijke mobiliteitsproblemen. In steden als San Francisco, Phoenix en Los Angeles zijn de voertuigen al actief, en Waymo kondigde recent een nieuwe promotie aan: reizigers in de San Francisco Bay Area kunnen zo’n €2,80 korting krijgen op een rit naar geselecteerde openbaarvervoerhaltes. Met deze campagne wil Waymo, naar eigen zeggen, “schone mobiliteit toegankelijker maken.” Maar achter deze nobele boodschap lijkt een heel ander verhaal te schuilen.

Op het eerste gezicht klinkt het aantrekkelijk: autonome voertuigen die het openbaar vervoer versterken en reizigers in transitrijke gemeenschappen ondersteunen. Waymo benadrukt dat hun service, in combinatie met fietsen en lopen, kan bijdragen aan duurzamere stedelijke mobiliteit. Om deze visie te verwezenlijken, heeft het bedrijf zelfs een nieuwe directeur voor transportbeleid aangesteld. 

lobby

Daarnaast lobbyde de belangenorganisatie Chamber of Progress bij Californische regelgevers om autonome voertuigen goed te keuren, met als argument dat deze technologie mobiliteit kan bieden aan ouderen, gehandicapten en inwoners van moeilijk bereikbare gebieden. Deze benadering lijkt een antwoord te bieden op de financiële tekorten waarmee openbaarvervoerbedrijven te kampen hebben. Toch rijzen er kritische vragen over de impact van robotaxi’s op het openbaar vervoer en de werkelijke drijfveren van bedrijven als Waymo.

Bij een nadere blik op Waymo’s promotie ontstaan belangrijke kanttekeningen. Hoe weet Waymo bijvoorbeeld of een klant die naar een station reist, daadwerkelijk overstapt op het openbaar vervoer en niet simpelweg de korting incasseert zonder verder met het openbaar vervoer te reizen? Volgens Adam Lenz, Waymo’s hoofd van duurzaamheid, is het bedrijf momenteel niet in staat om de link te leggen tussen een rit met een robotaxi en het daadwerkelijke gebruik van openbaar vervoer. Een dergelijke technologie zou ingewikkeld zijn en wellicht ook gevoelig liggen in verband met privacywetgeving. Toch hoopt Waymo dat dergelijke integraties in de toekomst mogelijk worden.

Foto: © Pitane Blue – Waymo

Een andere uitdaging betreft de praktische uitvoering van de promotie. Waar worden passagiers opgehaald en afgezet? Sommige van de genoemde stations, zoals het West Portal-station van Muni Metro, hebben geen speciale plekken voor taxi’s of ride-hailingdiensten zoals Waymo. Hierdoor zouden auto’s dubbel kunnen parkeren, wat niet alleen verkeer hindert, maar ook gevaarlijk kan zijn voor passagiers die snel de straat moeten oversteken.

geen opschudding

Ondanks deze potentiële problemen is de kans klein dat deze promotie veel opschudding zal veroorzaken in het openbaar vervoer. De reden? Zelfs met een korting van €2,80 zullen waarschijnlijk maar weinig reizigers de moeite nemen om hun reis te combineren met een robotaxi. Dit gebrek aan enthousiasme voor gecombineerde ritten tussen openbaar vervoer en taxi’s komt niet uit het niets. Toen in 2016 smartphone-gestuurde ritdiensten zoals Uber en Lyft populair werden in Amerikaanse steden, werd er enthousiast gesproken over de mogelijkheid om het zogenaamde ‘first mile/last mile’-probleem op te lossen. Om deze theorie te testen, financierde de Federal Transit Administration vijf projecten waarbij werd gekeken hoeveel mensen bereid waren om deze diensten te gebruiken in combinatie met openbaar vervoer. 

De resultaten waren teleurstellend. In St. Petersburg, Florida, waar reizigers een korting van ongeveer €4,70 kregen op een Uber-rit naar een openbaarvervoerhalte, maakten gemiddeld slechts 40 mensen per dag gebruik van deze aanbieding. In San Francisco bleek uit een studie van 2022 dat slechts 0,4% van de reizen in de regio een combinatie was van openbaar vervoer en ride-hailingdiensten. De redenen hiervoor zijn duidelijk. Mensen houden niet van overstappen, en wie toch al voor een taxi betaalt, zal waarschijnlijk de hele rit in de auto blijven zitten om gedoe te voorkomen. Daarnaast zijn de kosten van een Uber of Lyft vaak te hoog voor de doorsnee openbaarvervoerreiziger, die doorgaans een lager inkomen heeft.

Foto: © Pitane Blue – Waymo

Mensen houden niet van overstappen, en wie toch al voor een taxi betaalt, zal waarschijnlijk de hele rit in de auto blijven zitten om gedoe te voorkomen.

Zelfrijdende taxi’s zullen naar verwachting met dezelfde problemen te maken krijgen. Ze bieden immers hetzelfde gebruiksgemak (of ongemak) als Uber en Lyft, alleen zonder de menselijke chauffeur. Het concept van een auto oproepen om naar een station te rijden — of dat nu een robotaxi is of een reguliere taxi — blijkt simpelweg niet praktisch voor de meeste reizigers. Sterker nog, een toename van zelfrijdende auto’s zou het openbaar vervoer juist kunnen schaden. 

onderzoek

Uit onderzoek naar Uber en Lyft blijkt dat deze ritdiensten niet alleen reizigers weglokken van het openbaar vervoer, maar ook bijdragen aan meer verkeersopstoppingen door de zogenaamde “deadheading miles” — kilometers die worden afgelegd zonder passagiers in de auto. In steden zoals San Francisco hebben lokale overheden geconcludeerd dat deze ritdiensten verantwoordelijk waren voor een groot deel van de toename in verkeersdrukte tussen 2010 en 2016. Dit heeft een negatieve invloed op bussen, die langer onderweg zijn door het toenemende verkeer. Zonder speciale busbanen zal dit soort vertragingen steeds meer reizigers ertoe aanzetten om voor de auto te kiezen.

Robotaxi’s, hoe high-tech ze ook lijken, blijven in de kern gewoon auto’s. Auto’s die, net als hun voorgangers, de stad meer kwaad dan goed doen.

Ze dragen bij aan verkeersopstoppingen, luchtvervuiling en het ondermijnen van de stedelijke kwaliteit van leven. Dit is precies de reden waarom activisten in San Francisco vorig jaar robotaxi’s tegenhielden door oranje verkeerskegels op hun motorkap te plaatsen. Hiermee protesteerden ze tegen de verdere verankering van autogericht transport in een stad die juist probeert deze afhankelijkheid terug te dringen. Hoewel Waymo zichzelf presenteert als de nieuwe partner van het openbaar vervoer, is deze omarming van de sector vooral een slimme politieke zet. Het bedrijf hoopt dat het positieve imago van openbaar vervoer wat glans zal afgeven op hun zelfrijdende technologie. Maar de werkelijkheid is dat robotaxi’s niet het openbaar vervoer helpen, maar juist ondermijnen.

Primeur op Innotrans: Groningse zelfrijdende bus maakt indruk op vakbeurs

De verwachting is dat door het gebruik van geautomatiseerde voertuigen het openbaar vervoersysteem efficiënter en toegankelijker wordt voor zowel stedelijke als landelijke gebieden.

De technologie van zelfrijdende voertuigen staat volop in de belangstelling, en dat bleek deze week op de internationale vakbeurs Innotrans in Berlijn. Daar werd voor het eerst de twaalf meter lange zelfrijdende streekbus uit Groningen aan het publiek getoond. De bus, die later dit jaar uitgebreid getest gaat worden, is een project van Qbuzz in samenwerking met RobotTUNER, de provincie Groningen en de Metropoolregio Rotterdam Den Haag.

De beurs in Berlijn, een belangrijk evenement voor transportinnovaties, trok veel nieuwsgierige bezoekers die graag de technologie van de zelfrijdende bus wilden zien. Ook vanuit de media was er volop aandacht. “Onze redactie werd afgelopen dinsdag nog door Lennart van Dijk van KRO-NCRV Radio 5 benaderd om last-minute live in de uitzending te komen over dit onderwerp.” 

RobotTUNER

De zelfrijdende bus is voorzien van geavanceerde technologie, ontwikkeld door het Wageningse bedrijf RobotTUNER, waardoor de bus autonoom kan rijden. De route die de bus moet afleggen, wordt via een groot beeldscherm in de bus geladen, waarna het voertuig de instructies volgt zonder tussenkomst van een chauffeur.

De provincie Groningen heeft de primeur: het is wereldwijd de eerste provincie die een bestaande bus met deze autonome technologie gaat testen. In eerste instantie zullen de testritten plaatsvinden op het busdepot van Qbuzz in Groningen, maar al snel wordt de bus ook op de openbare weg ingezet. “Het najaar wordt spannend,” zegt een woordvoerder van Qbuzz. “Vanaf oktober rijden we de bus rond op ons depot, maar de echte uitdaging komt later dit jaar als we de bus op de busbaan van de Peizerweg in Groningen laten rijden.”

De bedoeling van het project is om te onderzoeken of zelfrijdende technologie ingezet kan worden op rustige, voorspelbare routes. Juist op plekken waar nu weinig openbaar vervoer is, hoopt de provincie Groningen met deze technologie een oplossing te vinden om de bereikbaarheid te verbeteren. Door autonome bussen in te zetten op minder drukke routes, kunnen kosten bespaard worden, terwijl het openbaar vervoer in afgelegen gebieden intact blijft.

Foto: © Pitane Blue – robotTUNER – Qbuzz – Berlijn

Voor het publiek is er ook een kans om de bus van dichtbij te zien. Op vrijdag 8 november organiseert Qbuzz een demonstratie op hun busdepot in Groningen, waar de zelfrijdende bus in actie zal worden getoond. “Het wordt een spannend moment voor ons,” aldus de woordvoerder. “Niet alleen laten we de bus in werking zien, maar het is ook een mooie gelegenheid om mensen te laten kennismaken met de technologie die de toekomst van het openbaar vervoer mogelijk zal veranderen.”

De introductie van de zelfrijdende bus is een belangrijke stap in de ontwikkeling van duurzaam en kostenefficiënt openbaar vervoer. Volgens de provincie Groningen zouden zelfrijdende bussen in de toekomst een oplossing kunnen zijn voor het rendabel houden van openbaar vervoer in minder bevolkte gebieden. “Met de huidige personeelskosten is het lastig om overal in de provincie bussen te laten rijden, maar als deze technologie zich verder ontwikkelt, kunnen we misschien zonder chauffeurs opereren op plekken waar dat nu te duur is,” aldus de woordvoerder.

project

Het project is een samenwerking tussen verschillende partijen, waaronder Qbuzz, RobotTUNER, de provincie Groningen en de Metropoolregio Rotterdam Den Haag. Het is een van de eerste keren dat in Nederland met een volledige streekbus wordt geëxperimenteerd die autonoom kan rijden. Hoewel er nog geen concrete plannen zijn om de technologie op grote schaal in te zetten, is de hoop dat de resultaten van deze tests duidelijkheid zullen bieden over de haalbaarheid en effectiviteit van zelfrijdend openbaar vervoer in de nabije toekomst.

Foto: © Pitane Blue – robotTUNER – Qbuzz – Columbuss.eu

“We kregen persaandacht uit verschillende hoeken van Europa, zelfs Italiaanse media waren nieuwsgierig naar deze innovatie”

Het internationale consortium COLUMBUSS, bestaande uit universiteiten, kennisinstituten, beleidsmakers, lokale en regionale overheden, transportbedrijven, belangengroepen en technologieaanbieders, heeft ambitieuze plannen voor de toekomst van autonoom openbaar vervoer. Het consortium is van mening dat geautomatiseerd vervoer niet alleen de kosten van personen- en goederenvervoer kan verlagen, maar ook de mobiliteit in steden en op het platteland aanzienlijk kan verbeteren. Bovendien heeft het als doel de levenskwaliteit te verhogen en ervoor te zorgen dat het concept breed aanvaard wordt door alle betrokkenen.

Het project is onderdeel van de landelijke samenwerking op het gebied van Automatisch Openbaar Vervoer (AOV). De provincie Groningen werkt voor dit specifieke project samen met robotTUNER, Qbuzz en de Metropoolregio Rotterdam Den Haag. 

Zelfrijdende auto’s: een revolutie met een duur prijskaartje

De toekomst van zelfrijdende auto’s zal niet alleen worden gevormd door de technologische vooruitgang, maar ook door hoe we als samenleving deze vragen adresseren en oplossen.

Zelfrijdende auto’s staan al jaren in de schijnwerpers als de technologische doorbraak die de toekomst van vervoer zou kunnen hervormen. Met beloftes van verhoogde veiligheid, efficiëntie en een revolutie in onze dagelijkse mobiliteit, lijkt het concept van voertuigen die zichzelf besturen een logische stap voorwaarts in de evolutie van transport. Echter, een diepgaande blik op de staat van deze technologie en de vele implicaties ervan onthult een complexer beeld, waarbij significante uitdagingen en dilemma’s opdoemen die niet genegeerd mogen worden.

De ontwikkeling van zelfrijdende auto’s heeft zeker indrukwekkende vooruitgang geboekt, met toonaangevende bedrijven in de technologie- en automobielindustrie die aanzienlijke investeringen doen in onderzoek en ontwikkeling. Deze voertuigen, uitgerust met geavanceerde sensoren en algoritmen, hebben het potentieel om de veiligheid op de weg te vergroten door menselijke fouten, die vaak tot ongevallen leiden, te elimineren. Ondanks deze vooruitgang blijven zelfrijdende systemen imperfect, met incidenten die vragen oproepen over de betrouwbaarheid en veiligheid van deze technologie. Fouten in software of sensoruitval kunnen inderdaad catastrofale gevolgen hebben op de weg.

Buiten de technologische uitdagingen liggen ethische en juridische dilemma’s. De verantwoordelijkheidsvraag bij ongevallen veroorzaakt door zelfrijdende auto’s is nog steeds een punt van discussie, wat bijdraagt aan een onzeker juridisch klimaat. Wie is aansprakelijk bij een ongeluk: de fabrikant, de softwareontwikkelaar, of toch de passagier in de auto? Deze vragen blijven grotendeels onbeantwoord.

Verder moeten we rekening houden met de bredere implicaties voor de samenleving en het stedelijk leven. De belofte van zelfrijdende auto’s kan leiden tot een toename van het aantal voertuigen op de weg, wat paradoxaal genoeg de verkeerscongestie en luchtvervuiling kan verergeren. De impact op stedelijke planning en infrastructuur, waaronder een potentiële afname in de vraag naar parkeerplaatsen, vereist een heroverweging van hoe steden zijn ontworpen en functioneren.

De verantwoordelijkheid voor cybersecurity strekt zich echter niet alleen uit tot de fabrikanten.

Bovendien is er de kwestie van cybersecurity. Zelfrijdende auto’s, die sterk afhankelijk zijn van software en data-uitwisseling, vormen potentiële doelwitten voor hackers. Een cyberaanval op zelfrijdende voertuigen kan niet alleen de veiligheid van passagiers in gevaar brengen, maar ook gebruikt worden voor criminele of terroristische doeleinden. Het is niet alleen een technische uitdaging, maar vormt ook een significant risico voor de veiligheid en privacy van gebruikers. 

Deze voertuigen vertrouwen op complexe netwerken van software en hardware om te navigeren en beslissingen te maken in real-time, waardoor ze kwetsbaar zijn voor cyberaanvallen. Hackers kunnen potentieel toegang krijgen tot deze systemen om controle over te nemen, persoonlijke gegevens te stelen of zelfs het voertuig te gebruiken voor malafide doeleinden. De gevolgen van een geslaagde cyberaanval op een zelfrijdende auto zijn niet te onderschatten. In het beste geval leidt het tot een inbreuk op de privacy, waarbij gevoelige informatie van gebruikers in verkeerde handen valt. In het ergste geval kan het resulteren in fysieke schade, wanneer een hacker de controle overneemt en het voertuig gebruikt om ongelukken te veroorzaken. 

Ten slotte mogen we de impact op individuele vrijheid en privacy niet over het hoofd zien. Zelfrijdende auto’s verzamelen en delen grote hoeveelheden data over hun gebruikers en hun omgeving, wat nieuwe vragen oproept over surveillance en gegevensbescherming. Gezien deze complexiteit is het duidelijk dat zelfrijdende auto’s niet simpelweg een technologische upgrade zijn, maar een transformatie die diep ingrijpt in de maatschappij. Terwijl we vooruitkijken naar de beloftes van deze technologie, moeten we ook grondig de uitdagingen en ethische dilemma’s overwegen die het met zich meebrengt. 

Beleidsweerstand Gilkinet tegen zelfrijdende auto’s hobbel op de weg

Het debat over de toelating van autonome voertuigen onthult een clash tussen vooruitstrevende technologie en conservatieve beleidsopvattingen.

De voortzetting van technologische vooruitgang versus beleidsmatige terughoudendheid heeft in België de gedaante aangenomen van een debat over de toelating van zelfrijdende auto’s. Het hart van deze kwestie is het recente standpunt van de Belgische Minister van Mobiliteit, Georges Gilkinet, die zelfrijdende wagens van een hoge autonomiegraad niet op de Belgische wegen wil toelaten. De minister zet daarmee een rem op wat in Duitsland al een realiteit is: daar kunnen autobestuurders op de snelweg gebruikmaken van ‘level 3’ autonome voertuigen, zoals bepaalde Mercedes-modellen.

De standpunten van Gilkinet lijken op het eerste gezicht gedreven door zorgen over verkeersveiligheid, vervuiling en de wens om alternatieve vervoersmiddelen zoals de trein te promoten. Hij argumenteert dat zelfrijdende auto’s evenzeer bijdragen aan files en luchtvervuiling als conventionele auto’s en ziet meer heil in het gebruik van de trein voor lange afstanden, waar reizigers rust kunnen vinden.

Deze stellingen roepen vragen op over de rol van beleidsmakers in het sturen van technologische vernieuwing. Terwijl Gilkinet de traditionele nadelen benadrukt, biedt de technologie juist kansen om het rijgedrag te verbeteren, zoals Stef Willems van Vias benadrukt. Computers zijn immers ongevoelig voor afleiding en rijden nimmer onder invloed van alcohol. Daarnaast is de overtuiging dat technologische vooruitgang in de vorm van autonoom rijden onvermijdelijk is en dat dit meer aandacht zou moeten krijgen in de vorm van proefprojecten.

Het beleid van de minister lijkt dus op gespannen voet te staan met de technologische realiteit waarin andere landen vooruitstappen. Mercedes, dat hoopte zijn systeem in België uit te rollen, staat nu voor een gesloten deur. De voordelen van zelfrijdende voertuigen, die door experts worden onderstreept, lijken daarmee onderbelicht in de Belgische context.

Minister van Mobiliteit, Georges Gilkinet

Ondertussen roepen stemmen uit de academische wereld, waaronder Steven Latré van Imec, op tot het starten van proefprojecten om de zelfrijdende technologie verder te ontwikkelen. Deze oproep resoneert met de behoefte om een gedegen evaluatie te maken van autonome voertuigen in al hun complexiteit, van rijstrookassistentie tot volledige autonomie, waarbij zelfs het stuur of de pedalen overbodig kunnen worden.

In contrast met de Belgische houding, benadrukt Latré dat zelfrijdende wagens van niveau 5, die in andere landen zoals de VS al functioneren als taxi’s, getuigen van de grenzeloze potentie van deze technologie. De invoering van zulke geavanceerde systemen zal niet abrupt zijn, maar een gestage ontwikkeling kennen. De weigering om deze technologie te omarmen, lijkt dan ook een vertraging van onvermijdelijke vooruitgang.

Terwijl de Belgische minister van Mobiliteit bij zijn standpunt blijft, groeit de internationale consensus dat de toekomst van vervoer autonoom zal zijn. Het rijst de vraag of het standpunt van een enkele minister doorslaggevend moet zijn in een discussie die zo sterk leunt op toekomstige technologische en maatschappelijke ontwikkelingen. België bevindt zich op een kruispunt waar beleidsmakers de keuze hebben om de toekomst te omarmen of om vast te houden aan de huidige stand van zaken.

Georges Gilkinet 

Hij zette zijn politiek engagement altijd in voor meer rechtvaardigheid, of die nu sociaal, fiscaal of democratisch is. Als vice-premier zet hij zijn schouders nu onder de federale regering, die het groenste programma uitvoert dat België ooit kende. Als minister trekt hij volop de kaart van de mobiliteit: mobiliteit verbindt alle Belgen.

Gilkinet komt uit de sector van het verenigingsleven en vindt de band tussen het middenveld, burgers en politiek essentieel. Liefst kiest hij er voor om uitdagingen samen te ontcijferen en collectief oplossingen te zoeken, die hij dan met plezier uitrolt.

Californië schort de robotaxi-vergunning van Cruise met onmiddellijke ingang op

San Francisco is de stad waar Cruise de meeste voertuigen heeft ingezet. Hier heeft het zijn commerciële dienst van betaalde robotaxi-ritten in de praktijk getest.

De zelfrijdende voertuigen van Cruise, een dochter van General Motors, “zijn niet veilig voor openbaar gebruik”, zei het California Department of Motor Vehicles (DMV). Volgens het digitaal Personenvervoer Magazine heeft het DMV de robotaxi-vergunning van Cruise “met onmiddellijke ingang” en voor onbepaalde tijd opgeschort. Het bedrijf was onlangs betrokken bij verschillende veiligheidsincidenten, meest recentelijk een aanrijding door een andere bestuurder waardoor een voetganger bekneld raakte onder een van de zelfrijdende voertuigen van Cruise. 

Een van de redenen die voor de opschorting worden genoemd: de voertuigen van Cruise “zijn niet veilig voor openbaar gebruik”. Het bedrijf zou de veiligheid van zijn voertuigen “verkeerd hebben voorgesteld”. De voertuigen van Cruise zouden “een onredelijk risico voor het publiek” kunnen vormen. Vergunningen kunnen worden ingetrokken “als een fabrikant zich op zodanige wijze bezighoudt met een praktijk dat onmiddellijke opschorting vereist is voor de veiligheid van personen op de openbare weg.” 

 opgeschorte vergunningen

“Het DMV heeft Cruise de te nemen stappen uitgelegd die nodig zijn om een aanvraag in te dienen om de opgeschorte vergunningen weer toe te kennen. Het DMV voegde daar aan toe dat ze dit niet zal goedkeuren totdat het bedrijf naar tevredenheid van de afdeling aan de vereisten heeft voldaan”, aldus het bureau. Cruise kan zijn voertuigen nog steeds testen met menselijke veiligheidsmedewerkers achter het stuur. Maar de robotaxivergunning waarmee passagiers in voertuigen zonder bestuurder konden worden opgehaald en afgezet, is opgeschort.

Foto: GetCruise media

San Francisco is de stad waar Cruise de meeste voertuigen heeft ingezet. Hier heeft het zijn commerciële dienst van betaalde robotaxi-ritten in de praktijk getest. Een opschorting zou ernstige gevolgen kunnen hebben voor het vermogen van het bedrijf om op te schalen naar nieuwe markten. De opschorting zou ook een duidelijker onderscheid kunnen maken tussen Cruise en zijn belangrijkste rivaal, Alphabet’s Waymo, die ook een betaalde robotaxidienst exploiteert in San Francisco. “Dit heeft niet alleen impact vanwege wat het zegt over de relatie van Californië met Cruise, maar ook vanwege wat diezelfde daad zegt over de relatie van Californië met Waymo”, zei een veiligheidsexpert in een e-mail. “Dit is een veto voor regelitems, geen algemeen AV-beleid. Zonder toegang tot hun inyterne gegevens zouden we de technische voordelen van Cruise en Waymo en de verschillen tussen beide misschien niet kunnen vergelijken. Maar Californië heeft nu voor ons het onderscheid gemaakt.” 

In een e-mail bevestigde Cruise-woordvoerder Hannah Lindow dat het bedrijf eerder gisteren de kennisgeving van de opschorting heeft ontvangen. “We hebben vandaag om 10.30 uur vernomen dat de California DMV onze vergunningen zonder bestuurder heeft opgeschort”, zei Lindow in een verklaring. “Als gevolg hiervan zullen we de activiteiten van onze zelfrijdende AV’s in San Francisco stopzetten. Uiteindelijk ontwikkelen en implementeren we autonome voertuigen in een poging levens te redden.” 

botsing

In augustus kwam een Cruise-robotaxi in botsing met een brandweerwagen, waarbij één passagier gewond raakte. Als reactie daarop halveerde het bedrijf het aantal voertuigen dat het aanvankelijk had ingezet (naar schatting zo’n 100) terwijl de stad het incident onderzocht. En op 2 oktober werd bij een aanrijding in San Francisco een voetganger door een Cruise-robotaxi gegrepen. Volgens de politie remde het Cruise-voertuig vervolgens af, met het achterwiel nog op het been van de vrouw. Nadat Cruise het voertuig had uitgeschakeld, konden reddingswerkers het voertuig van het been van de vrouw krijgen. 

Na het incident opende de National Highway Traffic Safety een veiligheidsonderzoek om vast te stellen of de zelfrijdende voertuigen van Cruise een risico vormen voor voetgangers. De AV’s van het bedrijf kunnen een risico vormen voor voetgangers op zebrapaden, aldus het rapport van de organisatie. Lindow van Cruise bevestigde dat de schorsing verband hield met het incident van 2 oktober. “De AV remde agressief vóór de botsing en omdat hij een botsing detecteerde, probeerde hij te stoppen om verdere veiligheidsproblemen te voorkomen”, zei ze.   

Na het incident nam Cruise contact op met verschillende overheidsinstanties, waaronder de California DMV, de California Public Utilities Commission die commerciële ritten reguleert, en NHTSA. Het bedrijf heeft de video van het incident vanuit zijn voertuig gedeeld met onderzoekers en beantwoordt hun vragen, aldus Lindow. Ze voegde eraan toe: “Onze teams voeren momenteel een analyse uit om mogelijke verbeteringen in de reactie van de robotaxi op dit soort uiterst zeldzame gebeurtenissen te identificeren.” Ambtenaren uit San Francisco, en mensen van ambulances, politie en brandweer hebben hun ernstige bezorgdheid geuit over de voertuigen zonder bestuurder. Eerder zijn de robotaxi’s betrokken geweest bij een aantal kleinere botsingen.  

Vervoersarmoede wellicht een kans voor de zelfrijdende auto’s

In Nederland kunnen zelfrijdende auto’s wellicht een oplossing bieden voor ‘vervoersarmoede’ in plattelandsgebieden waar traditionele buslijnen worden geschrapt.

Zelfrijdende auto’s trekken steeds meer de aandacht, zowel van consumenten als investeerders. Maar er zijn een paar nuances die over het hoofd gezien worden. Bedrijven die tot voor kort niets te maken hadden met de taxisector investeren nu volop in autonoom rijden, met een heel ander businessmodel in gedachte. Ze zien een toekomst voor robottaxi’s als aanvulling op het openbaar vervoer en klassieke taxi’s, niet als vervanging.

Er zijn hoge verwachtingen. Zelfrijdende auto’s zouden tegen 2025 de norm kunnen worden. In Peking zijn ze al volop aanwezig en hebben ze miljoenen kilometers afgelegd. Baudi, AutoX en Pony.ai zijn enkele van de grote spelers in China die een stap voor hebben op hun Amerikaanse concurrenten zoals Waymo en Cruise. Dit komt door de omvang van hun vloot en hun jarenlange ervaring.

Maar de overgang is niet zonder hobbels. De zelfrijdende auto’s hebben bijvoorbeeld te kampen met een nogal ‘vervelend’ rijgedrag dat kan leiden tot maagstoornissen bij inzittenden. Ze moeten constant aanpassen om ongevallen te vermijden, vooral als de weg gedeeld wordt met traditionele auto’s. En laten we de onvoorspelbaarheid van fietsers en voetgangers niet vergeten, vooral in landen als Nederland.

platteland

In Nederland kunnen zelfrijdende auto’s wellicht een oplossing bieden voor ‘vervoersarmoede’ in plattelandsgebieden waar traditionele buslijnen worden geschrapt. Samenwerking met bedrijven zoals Uber kan de adoptie van deze technologie versnellen en oplossingen bieden voor bestaande vervoersproblemen.

Vervoersarmoede is een situatie waarin mensen beperkt toegang hebben tot betrouwbare en betaalbare vervoersmiddelen. Dit kan leiden tot sociaal isolement, verminderde toegang tot onderwijs en zorg, en beperkte kansen op de arbeidsmarkt. Op het platteland is dit een groeiend probleem: buslijnen worden geschrapt en andere openbaarvervoersmogelijkheden zijn schaars.

Klassieke oplossingen schieten te kort. De traditionele aanpak om vervoersarmoede tegen te gaan – bijvoorbeeld via subsidies voor openbaar vervoer – is vaak niet toereikend voor het platteland. De logistieke uitdagingen van grote afstanden en lage passagiersaantallen maken het moeilijk om kostenefficiënte diensten aan te bieden.

De zelfrijdende auto’s hebben bijvoorbeeld te kampen met een nogal ‘vervelend’ rijgedrag dat kan leiden tot maagstoornissen bij inzittenden. Ze moeten constant aanpassen om ongevallen te vermijden, vooral als de weg gedeeld wordt met traditionele auto’s.

Zelfrijdende auto’s hebben ook het potentieel om goedkoper te zijn dan bemande voertuigen, vooral als ze elektrisch zijn. Er zijn geen arbeidskosten, en het voertuig kan efficiënter worden ingezet, 24/7. Dit kan een duurzamere en economisch rendabele oplossing zijn voor de uitdagingen op het platteland. Voor bedrijven als Uber zouden autonome voertuigen een uitkomst kunnen zijn in de strijd tegen vakbonden en de daarbij horende arbeidskosten.

win-win 

Zonder werknemers hoeft het bedrijf geen rekening te houden met zaken als vakbondseisen, ziekteverlof, of pensioenregelingen. Dit zou de exploitatiekosten aanzienlijk kunnen verlagen, hoewel het de vraag blijft hoe de publieke opinie hierover zal zijn. Samenwerking tussen bedrijven als Uber en lokale overheden kan leiden tot een win-win situatie. Lokale overheden kunnen subsidies verstrekken voor deze diensten als een vorm van openbaar vervoer, terwijl bedrijven als Uber een nieuwe markt kunnen aanboren.

Er is ook een potentieel voordeel voor ondernemers: robottaxi’s worden niet ziek, zijn niet gebonden aan arbeidsovereenkomsten en zijn geen lid van de vakbond. Ze kunnen 24/7 rijden, wat ze bijzonder efficiënt maakt.

Het idee lijkt mooi, maar we zijn er nog lang niet. Mercedes mag als eerste en enige merk experimenteren met autonoom rijden op Duitse wegen, maar onder strikte voorwaarden en met een snelheidslimiet. Regelgeving zal een grote rol spelen in hoe snel deze technologie mainstream wordt. De veiligheid van de inzittenden en andere weggebruikers moet gewaarborgd zijn, en dit vraagt om grondige tests en wetgeving. Zelfrijdende taxi’s bieden passagiers de mogelijkheid om hun rijtijd op een andere manier te besteden: ze kunnen als een rijdend kantoor of lounge dienen. Dit verandert de gehele ervaring van een rit en kan de maatschappelijke perceptie van ‘verloren tijd’ tijdens het reizen veranderen.

fietsers

In Nederland zijn we nog ver verwijderd van autonoom rijden. De software moet immers ook kunnen omgaan met het ‘anarchisme’ van fietsers, vooral in landen als Nederland waar fietsen een veelvoorkomend vervoersmiddel is. Stel je even voor dat we hier dezelfde proeven zouden doen in een land waar de heilige koe al lang vervangen is door de onachtzame fietser met de oortjes in en het mobieltje in de hand die zich verplaats op de weg zonder enige aandacht voor andere weggebruikers. De ene fietser trekt zich nog minder van de regels aan dan de ander.

Tot slot, alle investeringen en technologische ontwikkelingen ten spijt, is de acceptatie door de consument cruciaal. Vervoersplatforms zoals Uber zijn al in het spel, maar de uiteindelijke keuze zal bij de gebruiker liggen. De toekomst van zelfrijdende auto’s en taxi’s is een complex landschap van technologische, financiële en maatschappelijke vraagstukken. Er is veel potentieel, maar er zijn ook veel hobbels op de weg.

Hoewel zelfrijdende auto’s veel voordelen kunnen bieden, zijn er ook ethische vragen rond bijvoorbeeld privacy en data-opslag. Bovendien moeten we ervoor zorgen dat deze technologie toegankelijk en betaalbaar is voor iedereen, om verdere sociale ongelijkheid te voorkomen.

Volkswagen zet nieuwe stap met zelfrijdende ID. Buzz AD

Een spannende ontwikkeling staat op het punt om werkelijkheid te worden bij Volkswagen Bedrijfswagens.

In de komende weken zullen tests beginnen met de Volkswagen ID. Buzz AD (Autonomous Driving) op de openbare weg in München. Deze ontwikkeling biedt de mogelijkheid aan beleidsmakers, politici, journalisten en vertegenwoordigers van het bedrijfsleven om het potentieel van de technologie zelf te ervaren. Gelijktijdig zal Volkswagen ook een testprogramma lanceren in Texas, VS.

De focus ligt op commerciële toepassingen van deze zelfrijdende voertuigen in grote steden in Europa en Noord-Amerika. Dit zal gebeuren in de vorm van carpoolprogramma’s en transportdiensten. Het is de bedoeling dat de technologie ook op Amerikaanse wegen getest, gevalideerd en verfijnd wordt. Daarbij krijgen ook beleidsmakers, politici en media in beide werelddelen de kans om zelf op de openbare weg te ervaren wat de volledig elektrische Volkswagen ID. Buzz AD te bieden heeft.

De ID. Buzz AD is voorzien van een zelfrijdend systeem van Mobileye en is klaar voor massaproductie zodra de technologie klaar is. De testmodellen zijn volgens de SAE-norm geclassificeerd als voertuigen van niveau 4 en zijn uitgerust met camera’s, radars en lidar-technologie. Tijdens de testperiode zal er altijd een supervisor aan boord zijn die indien nodig de controle kan overnemen. Het voertuig biedt plaats aan vier passagiers en verzamelt gegevens over de gereden kilometers in verschillende rijscenario’s.

MOIA, een dochteronderneming van de Volkswagen Groep gespecialiseerd in mobiliteitsdiensten, draagt bij aan de ontwikkeling. Ze hebben sinds hun oprichting in 2019 al meer dan 8,5 miljoen passagiers vervoerd, waardoor ze waardevolle ervaring en inzichten kunnen inbrengen.

De lancering van het testprogramma in Texas door de Volkswagen Group of America (VWGoA) is een nieuwe impuls voor het wereldwijde onderzoek en de ontwikkeling van autonome voertuigen van de Volkswagen Group. VWGoA zal het project in de VS leiden en heeft Volkswagen ADMT, LLC opgericht om het programma te ondersteunen. In tegenstelling tot in Duitsland, waar MOIA de eerste zal zijn om de autonome voertuigen in te zetten, zal de Volkswagen Groep in de VS zelf geen autonome vervoersdiensten aanbieden. Deze diensten worden in de VS uitgevoerd door externe partijen in de mobiliteits- en transportsector.