Ooit was het een spottend corpswoord, nu duikt de bijnaam voor de trein ook buiten de studentenwereld op.
Afgelopen weekend raakte ik aan de praat met een KLM-piloot die van een vrije dag genoot, voordat hij maandag weer richting Amsterdam zou vliegen. Het gesprek ging alle kanten op, totdat plots een woord viel waarbij ik als Vlaming even de wenkbrauwen fronste: ‘burgerrups’. Voor mijn Nederlandse gesprekspartner leek het de normaalste zaak van de wereld, maar bij mij ging geen enkel belletje rinkelen. Een rups voor burgers? Een studentengrap? Of betekende het toch iets helemaal anders? Genoeg reden om op onderzoek uit te gaan naar dat merkwaardige woord. Want achter de ‘burgerrups’ blijkt een opvallend stukje Nederlandse studententaal schuil te gaan.
opvallende bijnaam
Wie op een Nederlands station iemand hoort zeggen dat „de burgerrups weer vertraging heeft”, hoeft niet te vrezen voor een bijzonder insect op het spoor. De opvallende bijnaam wordt al jaren gebruikt voor de trein en vindt zijn oorsprong in studentikoze kringen. Wat ooit begon als een spottende verwijzing naar het vervoer van de gewone ‘burger’, heeft inmiddels de besloten wereld van het studentencorps verlaten.
Vooral de bekende gele treinen van de Nederlandse Spoorwegen lijken gemaakt voor de bijnaam. Langgerekt, geel en opgebouwd uit verschillende gekoppelde delen bewegen ze zich door het landschap. Met enige fantasie is de vergelijking met een enorme rups dan snel gemaakt.
studentenmilieu
Toch zit achter het grappig klinkende woord meer dan alleen een visuele vergelijking. De oorsprong van ‘burgerrups’ wordt in verband gebracht met het studentenmilieu en in het bijzonder met het studentencorps. Binnen die wereld ontstond door de jaren heen een uitgebreid eigen vocabulaire. Sommige termen bleven achter de deuren van verenigingen en sociëteiten, terwijl andere uiteindelijk door een veel groter publiek werden overgenomen.
Vooral het eerste deel van het woord verraadt waar de term vandaan komt. Binnen traditioneel studentikoos taalgebruik kon ‘burger’ worden gebruikt voor iemand die niet tot het corps of de studentenwereld behoorde. Vanuit die gedachte werd de trein voorgesteld als een vervoermiddel waarin al die gewone burgers gezamenlijk van de ene naar de andere plaats werden gebracht.
Daarmee had de bijnaam oorspronkelijk ook een spottende ondertoon. Wie over een ‘burgerrups’ sprak, maakte onderscheid tussen zichzelf en de massa andere treinreizigers. Dat kon voor de grap gebeuren, maar de tegenstelling tussen de student en de ‘burger’ zat wel degelijk in het woord opgesloten.
karakteristieke gele treinen
Het tweede deel maakt de bijnaam een stuk beeldender. Een trein bestaat uit een lange reeks gekoppelde rijtuigen die gezamenlijk over het spoor bewegen. Zeker bij de karakteristieke gele treinen ligt de vergelijking met een rups voor de hand. Zo ontstond een term die tegelijk beschrijvend, absurd en spottend kon zijn: een lange gele rups vol burgers.
Dat studenten hun eigen woorden en uitdrukkingen ontwikkelen, is op zichzelf niet opmerkelijk. Binnen groepen kunnen bijnamen, afkortingen en bijzondere termen fungeren als een soort code. Wie weet wat ermee wordt bedoeld, laat zien bekend te zijn met de gebruiken van de groep.
Bij traditionele studentenverenigingen kan zo’n eigen taal een duidelijke rol spelen. Nieuwe leden krijgen niet alleen te maken met gebruiken, liederen en rituelen, maar ook met woorden die buiten de studentenwereld nauwelijks worden gehoord. Taal wordt daarmee een middel van herkenning.
‘Trein’ blijft natuurlijk korter en duidelijker. Maar ‘burgerrups’ levert een beeld op dat zich moeilijk laat vergeten. Wie eenmaal een geel treinstel als een meterslange rups over twee stalen rails heeft bekeken, ziet de vergelijking waarschijnlijk iedere keer opnieuw wanneer de trein het station binnenrolt.
Voor buitenstaanders kan datzelfde taalgebruik juist vreemd of elitair overkomen. Bij ‘burgerrups’ is dat goed zichtbaar. De tegenstelling tussen de student en de ‘burger’ geeft iets prijs van de sociale omgeving waarin de term kon ontstaan.
grappige bijnaam
De betekenis en gevoelswaarde zijn ondertussen aan het verschuiven. Wie tegenwoordig zegt dat hij „de burgerrups pakt”, hoeft daarmee niet bewust een tegenstelling tussen studenten en andere reizigers te willen maken. Buiten de oorspronkelijke studentencontext is de term steeds meer een grappige bijnaam voor de trein geworden.
De aandacht verschuift daarmee van de ‘burgers’ in de trein naar het komische beeld van het voertuig zelf: een gigantische gele rups die zich van station naar station beweegt. Dat het woord inmiddels verder reikt dan studentensociëteiten blijkt ook uit de aandacht die het heeft gekregen. Het Instituut voor de Nederlandse Taal heeft ‘burgerrups’ opgenomen in zijn verzameling neologismen. Daarmee heeft de term ook buiten de mondelinge studententaal een gedocumenteerde plek gekregen.
Sociale media spelen eveneens een rol bij de verspreiding. Studentikoze uitdrukkingen en taalgrappen kunnen daar gemakkelijk worden overgenomen door mensen die zelf helemaal geen onderdeel zijn van de wereld waarin zo’n woord ontstond. Een term die ooit binnen een betrekkelijk kleine kring werd gebruikt, kan daardoor een veel groter publiek bereiken.
sociale media
Opmerkelijk is dat zelfs de NS de bijnaam op sociale media heeft gebruikt. Daarmee is de cirkel bijna rond. Een term die oorspronkelijk spottend verwees naar het openbaar vervoer van de gewone ‘burger’, kan tegenwoordig door het spoorbedrijf zelf worden ingezet als humoristische aanduiding voor zijn treinen.
De ontwikkeling van de ‘burgerrups’ laat daarmee zien hoe moeilijk taal binnen de grenzen van één groep te houden is. Woorden worden gehoord, doorverteld en opnieuw gebruikt. Onderweg kan hun oorspronkelijke betekenis vervagen of zelfs grotendeels verdwijnen.
Een term die voor de ene generatie nog herkenbaar is als een studentikoos corpswoord, kan voor een volgende generatie vooral een absurd en grappig synoniem voor trein zijn. De oorspronkelijke achtergrond verdwijnt daarmee niet volledig, maar hoeft voor de gebruiker nauwelijks nog een rol te spelen.
